اینستكس با چه شرایطى براى ایران مفید است؟
1398/04/13

روز جمعه خبر فعال شدن اینستكس از سوى اتحادیه اروپا منتشر شد. هم‌چنین در بیانیه نهایى كمیسیون مشترك برجام كه در وین برگزار شد، فعال شدن این سازوكار به‌طور رسمى اعلام شد. در این مقاله كوتاه، به بررسى نحوه عمل این سازوكار و شرایط مفید بودن آن پرداخته مى‌شود.

بعد از خروج آمریكا از برجام و بازگشت تحریم‌هاى تعلیق شده در آن، روابط اقتصادى میان ایران و اتحادیه اروپا به‌طور كامل تحت تأثیر قرار گرفت. اتحادیه اروپا از ایران خواست تا از برجام خارج نشود و تعهدات خود در برجام را به‌طور كامل اجرا كند. ایران مشروط به آن‌كه كشورهاى باقى مانده در برجام بتوانند خلا آمریكا را جبران كرده و منافع اقتصادى ایران در برجام را تأمین كنند، در برجام باقى ماند. بیش از یك سال و دو ماه است كه ایران منتظر عمل كشورهاى اروپایى براى جبران خروج آمریكا از برجام و بازگشت تحریم‌ها است.

در طول این یك سال و دو ماه، اروپایى‌ها حرف‌هاى مختلفى زدند كه تنها در سطح حرف بوده و اثر واقعى نداشت. در نهایت اروپا راه‌كارى به نام اینستكس را معرفى كرد كه قرار است بخشى از تعهدات اروپایى‌ها در برجام را پوشش دهد.

با توجه به اولتیماتوم ایران به كشورهاى اروپایى براى آغاز گام دوم كاهش تعهدات هسته‌اى، این كشورها در تلاش هستند با فعال كردن اینستكس حركت ایران را متوقف كنند.

 

اینستكس چگونه عمل مى‌كند؟

اینستكس كه مخفف انگلیسى «ابزار پیشتیبان مبادلات تجارى» است، بر اساس توضیحاتى كه از سوى اروپایى‌ها منتشر شده است، یك شركت خصوصى است كه در فرانسه ثبت شده است و سه كشور آلمان، انگلیس و فرانسه سهام‌داران آن هستند. ماموریت اصلى این شركت، ثبت اطلاعات مربوط به تجارت میان شركت‌هاى اروپایى و ایران و مدیریت تهاتر میان آن‌ها است.

به این صورت كه اگر ایران نفت یا كالاى دیگرى به شركت‌هاى اروپایى بفروشد، اطلاعات آن به اینستكس منتقل شده و در حساب بستانكارى ایران ثبت مى‌شود. حال اگر ایران با یك شركت دیگر اروپایى وارد تعامل شود و بخواهد كالایى از آن خریدارى كند، صورتحساب این معامله به اینستكس عرضه مى‌شود و در صورت تأیید شدن از سوى اینستكس، یك دستور پرداخت از سوى اینستكس به شركت اولى كه به ایران بدهكار است صادر مى‌شود. شركت بدهكار با دریافت دستور پرداخت، بدهى خود به ایران را به شركت فروشنده كالا به ایران پرداخت مى‌كند. پس از تهاتر بدهى و طلب، كالاى خریدارى شده به‌سوى ایران روانه مى‌شود.

با این روش دیگر نیازى به تراكنش بانكى میان ایران و اروپا نیست. بلكه تمامى تراكنش‌ها براى شركت‌هاى اروپایى در داخل اروپا و براى ایران نیزدر داخل ایران انجام مى‌شود. با این وضعیت بانك‌هاى اروپایى‌ها نگران نقض تحریم آمریكا نیستند چراكه طرف‌هاى تراكنش اروپایى بوده و وضعیت آن‌ها روشن است.

بر اساس اسناد منتشر شده درباره اینستكس، مشخص مى‌شود كه این سازوكار قرار نیست تحریم‌هاى آمریكا را نقض كند. بلكه اساس اینستكس عمل در چارچوب تحریم‌هاى آمریكا است. یعنى محدودیت‌هاى ناشى از تحریم‌هاى آمریكا در اینستكس به‌طور كامل مورد توجه قرار گرفته و اعمال مى‌شود. اگر دولت‌هاى اروپایى تمایلى به نقض تحریم‌هاى آمریكا داشتند، اینستكس را یك شركت دولتى ثبت مى‌كردند تا بتواند در مقابل تحریم آمریكا قدرت مقاومت داشته باشد.

با این توضیح، تا زمانى كه دولت آمریكا مجوز خرید نفت به كشورهاى اروپایى ندهد، آن‌ها از ایران نفت نخواهند خرید، لذا حساب ایران در اینستكس شارژ نمى‌شود. براى همین در اخبار اعلام شده است كه براى فعال شدن اینستكس یك خط اعتبارى از سوى كشورهاى اروپایى براى ایران فعال شده است. خط اعتبارى یعنى یك وام یا بدهى كه در آینده باید ایران به همراه سودش آن‌را پرداخت كند.

هم‌چنین در سازوكار اینستكس ایران تنها مى‌تواند اقلام غیرتحریمى از شركت‌هاى اروپایى خریدارى كند. اقلام تحریمى دایره گسترده‌اى دارد، براى مثال طلا، قطعات خودرو، بنزین و... ازجمله اقلام تحریمى هستند. اقلام باقى مانده عمدتا شامل اقلام بشردوستانه (غذا، دارو و...) مى‌شود و یا اقلام دیگرى مانند خودروى كامل كه ارزبرى به‌شدت بالایى دارند.

مورد دیگرى كه از سوى اروپا رعایت خواهد شد، توجه به مصرف‌كننده نهایى اقلام اروپایى در ایران است. بر اساس تحریم‌ها، برخى از نهادهاى ایرانى كه از سوى آمریكا تروریستى اعلام شده‌اند، نباید مصرف‌كننده نهایى اقلام باشند. لذا اینستكس تلاش مى‌كند تا این تحریم را رعایت كند. براى همین اروپا اصرار به راه‌اندازى نهاد متناظر در ایران را داشت. نهاد ایرانى دو ماموریت اصلى دارد. اول این‌كه با ثبت معاملات بتواند در حسابدارى به كمك اینستكس بیاید. دوم این‌كه مسؤول شناسایى مصرف‌كننده نهایى در ایران باشد. یعنى اینستكس از نهاد همكار ایرانى مى‌خواهد تا گواهى مصرف‌كننده نهایى كه قابل راستى آزمایى باشد، ارایه دهد.

 

با چه شرایطى اینستكس مفید است؟

به‌صورت تیتروار، شرایط مفید بودن اینستكس به قرار زیر است:

۱-       اینستكس باید بر مبناى خرید نفت اروپا از ایران فعال شود. یعنى كشورهاى اروپایى باید به همان میزانى كه در زمان اجراى برجام از ایران نفت خریدارى مى‌كردند، خرید داشته باشند. در آن مقطع در حدود ۷۰۰ هزار بشكه در روز نفت ایران از سوى اروپا خریدارى مى‌شد. این‌كه آمریكا با این كار مخالفت خواهد كرد یا نه، مسأله اروپایى‌ها بوده و نباید از سوى ایران مورد اعتنا باشد.

۲-       اگر اروپا قادر به خرید نفت از ایران نیست، مى‌تواند با ایجاد خط اعتبارى براى ایران اینستكس را فعال كند. اما باید توجه داشت كه این خط اعتبارى اولا نباید بهره داشته باشد، ثانیا تنها با خرید نفت در آینده تسویه شود. به عبارت دیگر نباید این خط اعتبارى مانند سایر بدهى‌هاى خارجى محسوب شود.

۳-       اینستكس باید تمامى اقلام مورد نیاز ایران را كه در چارچوب برجام براى ایران مجاز دانسته شده است، شامل شود. نباید این اقلام، محدود به اقلام غیرتحریمى شود.

۴-       هم‌چنین اینستكس نباید به مصرف‌كننده نهایى در ایران كارى داشته باشد. این‌كه چه فرد یا نهادى مصرف‌كننده نهایى اقلام هستند، این مسأله ایران بوده و ربطى به كشورهاى اروپایى ندارد.

 

جمع‌بندى‌

اروپایى‌ها براى نگه داشتن ایران در برجام تاكنون تنها به حرف اكتفا كرده‌اند و اگر این مرحله هم صرفا وعده وعید نباشید از روز جمعه گذشته قرار بود اینستكس وارد فاز عملیاتى شود. اما باید توجه داشت كه اینستكس اگر به‌صورت كامل و با شروط بیان شده در بالا فعال شود، تنها یكى از تعهدات اروپایى‌ها طبق برجام است.

كشورهاى اروپایى بر اساس برجام تعهدات فراوانى در قبال ایران دارند. براى مثال سرمایه‌گذارى در صنعت نفت و گاز ایران، ارایه خدمات بیمه‌اى و كشتیرانى، فروش و انتقال فناورى و... ازجمله تعهداتى است كه اروپا در برجام به ایران ارایه داده است كه فعال شدن اینستكس، كمكى به موارد فوق نمى‌كند.

لذا ضرورى است دستگاه دیپلماسى ایران به طرف اروپایى به‌صورت صریح بیان كند كه به‌وهیچ‌وجه حاضر به انجام كامل تعهدات در مقابل انجام ناقص تعهدات از سوى اروپا نیست و متناسب با عمل آن‌ها تعهدات خود را تعدیل خواهد كرد.