طلب حلالیّت و رضایت از غیبت شونده
1398/04/13

اگر شخصی مرتکب غیبت شده و یا تهمتی به کسی زده باشد، آیا واجب است که از او حلالیّت خواسته و رضایت وی را به دست آورد؟

پروردگار حکیم و رحیم، اهل ایمان را از غیبت که از گناهان بزرگ و خُلقیات بسیار زشت به شمار می‌ رود؛ بازداشته و با توجه دادن مؤمنین به ملکوت اعمال و یادآوری رسوایی صورت تجسم آن در آخرت، در سوره حجرات می‌ فرماید:«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا کَثِیراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَ لاَ تَجَسَّسُوا وَ لاَ یَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً أَ یُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتاً فَکَرِهْتُمُوهُ وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَحِیمٌ ﴿12﴾ » مع‌ الأسف شیوع و ابتلاء به آن بسیار سهل است و سریع؛ و آثار و تبعاتش بسی مهلک؛ پس اگر سهل شمرده شود؛ مراقبت نگردد و چاره کار نشود، به تدریج خانه ایمان آدمی را به گونه ‌ای ویران می‌سازد که رهایی از سنگینی آوار و جبران مافات و بازسازی آن، اگر غیر ممکن نباشد، بسی دشوار باشد و محتاج سال‌ ها تلاش و مجاهدت با نفس.

غیبت کردن، همانند هر معصیت دیگر، دارای دو بعد و جهت است: یکی، گناه بودن و مجازات اخروی و به اصطلاح بعد تکلیفی آن است؛ و جهت دیگر، تاثیری است که در این نشئه و به محض ارتکاب، بر روح و روان آدمی دارد، و از آن به اثر وضعی یاد می ‌شود. اسلام با تعالیم نجات بخش خود، انسان را به هر دو جهت عمل آدمی توجه داده و برای رهایی و در امان بودن او از هر دو اثر گناه، برنامه ارائه داده است. آن چه که به مناسبت پرسش مطرح شده به عرض می‌ رسد، راجع به بعد تکلیفی و پیرامون راه حل شرعی نجات از مجازات اخروی غیبت است؛ و راه رهایی از اثر وضعی گناه به ویژه پاک نمودن نفس از اثر هلاک کننده ‌ای که غیبت در آن بر جای می‌گذارد، را در کتب اخلاقی از جمله کتاب ارزشمند "چهل حدیث" حضرت امام س که دوای امراض و آلام روح آدمی است، باید جستجو نمود.

به هر حال؛ جای هیچ تردیدی نیست که اسلام، راه نجات انسان ازعواقب اخروی معاصی را در پشیمانی از گناه و ترک آن می ‌داند. از همین رو حق تعالی در سوره مبارکه تحریم، بدان امر نموده و می‌ فرماید:«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَی اللَّهِ تَوْبَةً نَصُوحاً عَسَی رَبُّکُمْ أَنْ یُکَفِّرَ عَنْکُمْ سَیِّئَاتِکُمْ وَ یُدْخِلَکُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ یَوْمَ لاَ یُخْزِی اللَّهُ النَّبِیَّ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ نُورُهُمْ یَسْعَی بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ بِأَیْمَانِهِمْ یَقُولُونَ رَبَّنَا أَتْمِمْ لَنَا نُورَنَا وَ اغْفِرْ لَنَا إِنَّکَ عَلَی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ ﴿8﴾ »به همین دلیل، حضرت امام خمینی س در کتاب تحریرالوسیلة و در ضمن بیان شرط سوم از شروط وجوب امر به معروف و نهی از منکر، توبه از گناه را یک واجب فوری؛ و ترک آن را یک گناه مستقل دانسته ‌اند. در خصوص گناه غیبت نیز، امام امت س مباحث مبسوطی را در آثار فقهی و اخلاقی خویش ارائه نموده‌‍‌‌ و بیش از یک صد صفحه از جلد اول کتاب "المکاسب المحرمة" ایشان به بررسی فقهی ابعاد آن اختصاص یافته است.

یکی از فروع غیبت که فقهاء عظام به آن پرداخته ‌اند، همین بحثی است که مورد سؤال قرار گرفته است، یعنی مسألۀ لزوم و عدم لزوم استحلال و استرضاء از غیبت شونده؛  یعنی این که، آیا در تحقّق توبه از گناه غیبت، حلالیّت خواستن از کسی که غیبت او شده و گذشت او از گناه غیبت کننده واجب و لازم است، یا خیر؟ در میان فتاوایی که در باره غیبت، از امام س در اختیار است، پاسخ به این پرسش در استفتاءات ذیل بدین شرح آمده است:

«س 15‌- اگر کسی غیبت کرد و نتوانست رضایت طرف را- که مورد غیبت واقع شده- بخواهد آیا چیزی بر او واجب است یا توبه کفایت می‌کند؟

ج‌ - توبه کفایت می‌کند.

س 16‌- اگر کسی غیبتی از شخصی کرده، همچنین تهمتی زده یا شنیده، در این مورد باید رضایت فرد غیبت شده و شخص تهمت زده شده را جلب کرد یا خیر؟

ج‌ - لازم نیست ولی باید توبه کنند.

س 21‌- اگر فردی غیبت فرد دیگر را نموده آیا باید برای توبه کردن از طرف مقابل طلب رضایت نماید یا اینکه تنها استغفار کافی است؟ در صورت مانع بودن شرم و حیا چه باید کرد؟

ج‌ - استغفار کافی است.»

(استفتاءات، جلد2، ص617)

بنابر این، بر کسی که خدای نخواسته، مرتکب غیبت شده است، واجب نیست از شخصی که غیبت‌ او را کرده است، حلالیّت خواسته و رضایت وی را بدست آورد؛ بلکه صرف پشیمانی و توبه از گناه و ترک غیبت، کافی است؛ و چنانچه حلالیّت بخواهد، امّا او حلال نکند و یا این که وی به هر طریقی، از این که غیبت او را کرده ‌اند، آگاه شده و بگوید: من حلال نمی ‌کنم، تکلیفی غیر از توبه بر عهده غیبت ‌کننده نبوده و با این حال، اگر توبه کند، توبه وی محقّق شده است و کفایت می‌کند. زیرا در نظر امام س، استحلال و اقدام به طلب حلالیّت که عملی است مقدور غیبت‌کننده، شرط توبه کردن او از گناه غیبت نیست؛ چه رسد به عفو و بخشش توسط شخص غیبت شده که فی‌نفسه در اختیار خود او است؛ و جز تقاضا و کوشش در متقاعد کردن وی، چیزی در حیطه قدرت غیبت کننده نیست؛ که آن نیز، گاه مفاسد عظیمی را به بار می‌آورد. لازم به ذکر است که واجب نبودن طلب رضایت، نافی اهمیّت و ارزش اخلاقی آن نیست؛ مضافا این که به جهت وجود قول به لزوم، از نظر فقهی مطابق با احتیاط نیز می‌ باشد.

به همین جهت است که حضرت امام س در کتاب "چهل حدیث" ص 311؛ لزوم و اهمیت اخلاقی طلب رضایت در صورت امکان و عدم فساد را گوشزد نموده و می‌ فرمایند: «پس بر هر مُسلِم غیور دینداری لازم است ... و اگر خدای نخواسته تاکنون دارای این عمل زشت[بوده]، از آن توبه کند، و در صورت امکان و عدم فساد، از صاحبش استرضاء و استحلال نماید، و الّا برای او استغفار کرده و ترک این خطیئه را نموده و ...»و نیز بر اهل تحقیق مخفی نماند، که بنا بر نظر امام امت س نسبت بین تهمت و غیبت، عموم و خصوص من وجه است؛ این مطلب را حضرت امام س در جلد اول کتاب "المکاسب‌المُحَرّمة" ص 389 آورده و نوشته ‌اند: «بل التحقیق أنّ بین عنوانی الغیبة و البهتان عموما من وجه، فإنّ الغیبة عرفا ذکر السوء خلف المغتاب، کان فیه أم لا، و البهتان الافتراء علیه، کان حاضرا أم غائبا، فلا تقابل بینهما بالتباین و یصحّ التقابل بینهما لما ذکر.» لذا، گاه گفتاری هم غیبت به حساب می‌آید و هم تهمت؛ پس اگر کسی امر خلاف واقعی را در غیاب و پشت سر دیگری به زبان آورد، هم غیبت او را کرده و هم به وی بهتان زده است. و از آن‌جا که ممکن است، غیبت با قذف که البته گاه تهمت است و گاه نیست؛ همراه باشد؛ و آن در جایی است که به شخص غایب نسبت زنا داده شود؛ مثلا گفته شود فلانی زناکار است؛ در تبیین حقیقت توبه از گناه، مسألۀ ذیل که در مبحث صفات الشهودِ کتاب تحریرالوسیلة ج 2 ص 399 آمده است، را از نظر نباید دور داشت؛ زیرا ظاهراً در آن، برای تحقق توبه قاذف، امری فراتر از پشیمانی و استغفار، لازم شمرده شده است؛ متن فتوای مذکور چنین است:

«مسألة 2 - لا تقبل شهادة القاذف مع عدم اللعان أو البینة أو إقرار المقذوف إلا إذا تاب‌، و حد توبته أن یکذّب نفسه عند من قذف عنده أو عند جمع من المسلمین أو عندهما، و إن کان صادقا واقعا یورّی فی تکذیبه نفسه، فإذا کذّب نفسه و تاب تقبل شهادته إذا صلح‌.» بهر حال از غیبت و تهمت باید دوری کرد.

غیبت در حکم و کلام مقام معظم رهبری

بحث غیبت را از کتاب رساله آموزشی، ج2 دنبال می کنیم. غیبت، مسئله مهمی است؛ چراکه از گناهان کبیره است. پس  نباید برای غیبت‌کردن، سعی کنیم وجهی از این وجوه را برای خودمان درست کنیم؛ زیرا برای خروج از این حکم (حرمت غیبت)، لازم است انسان به‌ طور قطع مجوزی داشته باشد.

ذکر عیب متعلقات شخص (نه خود شخص)

ذکر عیب و نقص در متعقات انسان دو نوع است:

۱. در واقع ذکر عیب متعلق، ذکر عیب از خود شخص است غیبت محسوب می­‌شود.

۲. ذکر عیب متعلق، ذکر عیب از خود شخص نیست غیبت نیست.

مانند اینکه گفته شود: «لباس­‌های او کهنه و کثیف است، یا خودروی او قراضه است» که با این جملات ممکن است قصد تنقیص به خود شخص را داشته باشد؛ مثلا قصدش این است که بگوید وی آدم کثیفی است و به نظافت اهمیت نمی­‌دهد یا آدم بخیلی است که پولش را برای خودروی بهتری هزینه نمی­‌کند. ولی اگر ذکر سوء متعلقات شخص، برگشتش به ذکر سوء خود شخص نباشد، غیبت نیست.

تقلید از لهجه­‌های مختلف

تقلید از لهجه‌­های مناطق مختلف، در صورتی­که برای تمسخر و استهزاء باشد، در حرمت آن هیچ شکی نیست؛ اگرچه غیبت نیست؛ چون این لهجه‌ی خاص، امر مستوری نیست. علاوه بر اینکه اصلا عیب نیست؛ ازاین­‌رو غیبت نیست. اما اگر از روی تمسخر و استهزاء باشد، حرام است و فرقی هم نمی‌کند که لهجه‌ی عمومی منطقه‌­ای را تقلید کند، یا شخص خاصی را. تنها تفاوت در این است که اگر غرض او تقلید لهجه‌ی عموم باشد، این اهانت به همه‌ی آن جمعیت می‌شود که طبعا آثار خاص خودش را دارد؛ مثلا اگر بخواهد استحلالکند، بایستی از یکایک آنها حلالیت بطلبد. اما آنجایی که یک نفر باشد، از یک نفر استحلال (۷) می‌کند. ولی اگر تقلید لهجه برای تمسخر نیست، حرام نیست.

وجوب رد غیبت

رد غیبت، یعنی نفی آن نسبتی که غیبت‌کننده به غیبت‌شونده می‌دهد؛ مثلا وقتی گفته می­‌شود: "فلانی مال ناحق خورده"، بگوییم: "از کجا معلوم، شاید معامله کرده یا شاید حلال بوده است." اگر هم به‌­­­گونه‌­ای است که نمی­‌شود آن را توجیه کرد، مثلا بگوید: "بشر جایزالخطاست یا ممکن است تاکنون توبه و استغفار کرده باشد."نکته اساسی این کار در این است که چون زندگی، بر پایه روابط اجتماعی است، بدبینی و بدگمانی‌­های افراد باعث تیره و تار شدن فضای جامعه می­‌شود. ازاین­رو باید رد غیبت کرد و اصل را بر صحت عمل افراد گذاشت.

نکته

کسی که استماع غیبت نکرده است، ولی اطلاع پیدا می‌کند که دیگری غیبت کرده، رد بر او واجب نیست. یا کسی که سامع قهری است، مثلا همین‌طور که عبور می‌کند، غیبتی را می‌شنود، رد برای او واجب نیست. اما کسی که گوش می‌کند، برای او واجب است که رد کند.

وجوب استحلال و استغفار

اگر غیبت شونده زنده است و امکان استحلال از او می­‌باشد، باید از او طلب مغفرت و بخشش کند و اگر در قید حیات نیست یا امکان استحلال از او نیست، برایش استغفار نماید.